પ્રસ્તાવના: ભારતના ભવ્ય ઇતિહાસમાં 'એક ભારત, શ્રેષ્ઠ ભારત' ના સંકલ્પને સાકાર કરવા માટે સમાન કાયદો અને સમાન અધિકાર પાયાની જરૂરિયાત છે. વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદીના નેતૃત્વમાં દેશ જ્યારે ૨૦૪૭ સુધીમાં 'વિકસિત ભારત' બનવા તરફ અગ્રેસર છે, ત્યારે ગુજરાત સરકારે સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) વિધેયક પસાર કરીને કાયદાકીય સમાનતાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે. UCC એ એક એવું વિધેયક છે જે ધર્મના ભેદભાવ વગર તમામ નાગરિકો માટે લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને દત્તક જેવા વ્યક્તિગત મુદ્દાઓમાં એકસમાન નિયમો લાગુ કરવાની હિમાયત કરે છે. 

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને બંધારણીય આધાર: UCC નો વિચાર કોઈ નવો નથી, તેની પાછળ લાંબો ઇતિહાસ રહેલો છે. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન અંગ્રેજોએ ફોજદારી કાયદાઓ સમાન બનાવ્યા હતા, પરંતુ વ્યક્તિગત કાયદાઓને ધાર્મિક સમુદાયો મુજબ અલગ રાખ્યા હતા. ભારત આઝાદ થયા બાદ બંધારણ સભામાં ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર અને કનૈયાલાલ મુનશી જેવા મહાન વિચારકોએ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રીય એકતા માટે સમાન નાગરિક કાયદો અનિવાર્ય છે. આથી જ બંધારણના આર્ટિકલ-૪૪ હેઠળ રાજ્ય સરકારોને સમગ્ર દેશમાં સમાન નાગરિક સંહિતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે દિશાસૂચન કરવામાં આવ્યું છે.

UCC ની મુખ્ય જોગવાઈઓ: 

• ફરજિયાત લગ્ન નોંધણી: દરેક ધર્મ અને પરંપરા મુજબ થયેલા લગ્નની ૬૦ દિવસમાં નોંધણી કરવી ફરજિયાત રહેશે. આ જોગવાઈ છેતરપિંડીથી થતા લગ્નોને અટકાવશે અને સ્ત્રીઓ તથા બાળકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરશે.

• છૂટાછેડામાં સમાનતા: હવે તમામ ધર્મો માટે છૂટાછેડાના કારણો અને પ્રક્રિયા એકસરખી રહેશે. કોર્ટ બહારના છૂટાછેડા અમાન્ય ગણાશે, જે મહિલાઓને સામાજિક સુરક્ષા પ્રદાન કરશે.

• ભરણપોષણનો અધિકાર: ધર્મના નામે કોઈ પણ મહિલાને નિરાધાર ન છોડી શકાય તે હેતુથી ભરણપોષણનો આજીવન અને સમાન અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.

• વારસાગત હક: પ્રત્યેક દીકરીને તેના પિતાની મિલકતમાં પુત્ર જેટલો જ ૧૦૦% સમાન હક્ક મળશે, જે લિંગ સમાનતા અને આર્થિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરશે.

• લિવ-ઈન રિલેશનશિપનું નિયમન: શ્રદ્ધા વાલકર જેવા કિસ્સાઓ અટકાવવા માટે લિવ-ઈન સંબંધોનું રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે. જો પાર્ટનરની ઉંમર ૧૮ થી ૨૧ વર્ષ વચ્ચે હોય તો માતા-પિતાને જાણ કરવામાં આવશે. 

વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્ય: વિશ્વના અનેક વિકસિત દેશો જેવા કે ફ્રાન્સ, જર્મની અને અમેરિકામાં દાયકાઓથી સમાન નાગરિક કાયદાઓ અમલી છે. તુર્કિયે, નેપાળ અને અઝરબૈજાન જેવા દેશોએ પણ 'એક દેશ, એક કાયદો' ના મંત્રને સ્વીકાર્યો છે. ભારતમાં ગોવા એકમાત્ર એવું રાજ્ય છે જ્યાં આઝાદી પૂર્વેથી જ UCC અમલમાં છે, અને તાજેતરમાં ઉત્તરાખંડ બાદ ગુજરાતે આ દિશામાં મક્કમ પગલું ભર્યું છે. 

નિષ્કર્ષ: યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ એ માત્ર કાયદાકીય ફેરફાર નથી, પરંતુ સામાજિક સમરસતા અને ન્યાય પ્રણાલીને મજબૂત બનાવવાનું ક્રાંતિકારી પગલું છે. આ કાયદાથી કોઈ પણ ધર્મની વિધિઓ કે પરંપરામાં હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવશે નહીં, માત્ર કાનૂની પાસાઓને જ નિયમિત કરવામાં આવશે. આમ, UCC દ્વારા નાગરિકોમાં સમાનતાની ભાવના જાગશે અને સ્ત્રીઓનું સન્માન જળવાશે, જે અંતે દેશને મજબૂત અને અખંડ બનાવવામાં સહાયરૂપ થશે.

--------------------------